معرفی انواع کم خونی و علائم ابتلا به آن

کم‌خونی یکی از شایع‌ترین اختلالات خونی در سراسر دنیاست که براساس آمار سازمان بهداشت جهانی بیش از ۲ میلیارد نفر را تحت تأثیر قرار داده است. این بیماری زمانی رخ می‌دهد که تعداد گلبول‌های قرمز یا میزان هموگلوبین خون کاهش پیدا کند و در نتیجه توانایی بدن برای انتقال اکسیژن به بافت‌ها کاهش یابد. فردی که به کم‌خونی مبتلاست ممکن است علائمی مانند ضعف، خستگی، رنگ‌پریدگی، تنگی نفس، سردرد یا تپش قلب را تجربه کند. اهمیت موضوع زمانی مشخص می‌شود که بدانیم کم‌خونی می‌تواند ناشی از دلایل ساده مثل فقر آهن یا کمبود ویتامین باشد و یا ریشه در بیماری‌های جدی‌تر مانند تالاسمی یا کم‌خونی داسی‌شکل داشته باشد. بنابراین شناخت انواع کم‌خونی و روش‌های تشخیص آن نه تنها برای درمان به‌موقع بلکه برای پیشگیری از عوارض خطرناک ضروری است.

انواع کم‌خونی چیست؟

کم‌خونی تنها یک بیماری ساده نیست، بلکه مجموعه‌ای از اختلالات خونی است که هر کدام علت، علائم و شیوه درمان خاص خود را دارند. به‌طور کلی، کم‌خونی زمانی رخ می‌دهد که تعداد گلبول‌های قرمز یا میزان هموگلوبین خون کاهش یابد و بدن نتواند اکسیژن کافی به بافت‌ها برساند.

رایج‌ترین انواع کم‌خونی شامل کم‌خونی فقر آهن است که به دلیل کمبود آهن در بدن ایجاد می‌شود، کم‌خونی ناشی از کمبود ویتامین مثل ویتامین B12 و اسیدفولیک، کم‌خونی داسی‌شکل که یک بیماری ژنتیکی با تغییر شکل گلبول‌های قرمز است، تالاسمی که نوعی اختلال ارثی در تولید هموگلوبین محسوب می‌شود و کم‌خونی آپلاستیک که بر اثر کاهش فعالیت مغز استخوان در تولید سلول‌های خونی رخ می‌دهد. شناخت این انواع به پزشکان کمک می‌کند روش درمانی مناسب را انتخاب کرده و از بروز عوارض جدی جلوگیری کنند.

کم‌خونی آپلاستیک

کم‌خونی آپلاستیک یک بیماری نادر اما بسیار جدی است که در آن مغز استخوان توانایی خود را برای تولید سلول‌های خونی از دست می‌دهد. این اختلال باعث می‌شود که علاوه بر کاهش گلبول‌های قرمز، تعداد گلبول‌های سفید و پلاکت‌ها نیز کم شود و همین موضوع فرد را در معرض خونریزی و عفونت‌های مکرر قرار دهد.

علل کم‌خونی آپلاستیک می‌تواند ژنتیکی باشد یا بر اثر قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی سمی، مصرف داروهای خاص، پرتو‌درمانی، شیمی‌درمانی یا عفونت‌های ویروسی ایجاد شود. بیماران اغلب با علائمی مانند ضعف شدید، رنگ‌پریدگی، کبودی‌های بی‌دلیل و عفونت‌های پی‌درپی به پزشک مراجعه می‌کنند. برای درمان، بسته به شدت بیماری، پیوند مغز استخوان یا سلول‌های بنیادی، داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی و انتقال خون استفاده می‌شود.

کم‌خونی فقر آهن

شایع‌ترین نوع کم‌خونی در جهان، کم‌خونی فقر آهن است که بیشتر در زنان باردار، کودکان و نوجوانان دیده می‌شود. این بیماری زمانی رخ می‌دهد که بدن به اندازه کافی آهن برای تولید هموگلوبین نداشته باشد. علل اصلی آن شامل رژیم غذایی ضعیف از نظر آهن، خونریزی‌های مزمن مانند قاعدگی شدید یا زخم معده، و مشکلات جذب آهن در دستگاه گوارش است. فرد مبتلا ممکن است دچار خستگی، ضعف، سردرد، سرگیجه، رنگ‌پریدگی، ریزش مو و حتی ولع به خوردن مواد غیرخوراکی مثل خاک یا یخ شود. درمان این بیماری معمولاً با مصرف مکمل آهن، افزایش مصرف مواد غذایی غنی از آهن مثل گوشت قرمز، جگر و سبزیجات برگ سبز، و مصرف ویتامین C برای بهبود جذب آهن همراه است.

کم‌خونی داسی‌شکل

کم‌خونی داسی‌شکل یک اختلال ارثی است که بر اثر تغییر در ژن تولید هموگلوبین ایجاد می‌شود. در این بیماری، گلبول‌های قرمز شکل غیرطبیعی پیدا می‌کنند و به جای دایره‌ای بودن، به شکل هلال یا داس درمی‌آیند. این سلول‌های داسی‌شکل شکننده هستند، زود از بین می‌روند و همچنین می‌توانند رگ‌های خونی کوچک را مسدود کنند.

بیماران معمولاً با علائمی مثل حملات درد شدید (کریز داسی‌شکل)، کم‌خونی مزمن، زردی پوست و چشم‌ها، عفونت‌های مکرر، مشکلات بینایی و تأخیر در رشد مواجه می‌شوند. برای کنترل بیماری، روش‌هایی مانند مصرف داروی هیدروکسی اوره، انتقال خون منظم، پیوند مغز استخوان و مراقبت‌های پیشگیرانه مثل واکسیناسیون و مصرف آنتی‌بیوتیک توصیه می‌شود.

کم‌خونی تالاسمی

تالاسمی یک بیماری ژنتیکی و ارثی است که در آن بدن توانایی تولید هموگلوبین طبیعی را ندارد. شدت بیماری به نوع تالاسمی بستگی دارد: در نوع خفیف یا تالاسمی مینور، بیمار ممکن است بدون علامت یا با کم‌خونی خفیف زندگی کند؛ اما در تالاسمی ماژور یا شدید، بیمار نیازمند انتقال خون منظم و مراقبت مادام‌العمر است. علائم تالاسمی شامل رنگ‌پریدگی، ضعف، رشد کند در کودکان، تغییر شکل استخوان‌های صورت و بزرگ‌شدن طحال است. درمان این بیماری شامل انتقال خون منظم، مصرف داروهای کاهنده آهن برای جلوگیری از رسوب آهن اضافی در بدن، پیوند مغز استخوان و مشاوره ژنتیک برای پیشگیری از انتقال بیماری به نسل بعد می‌باشد.

کم‌خونی ناشی از کمبود ویتامین

یکی دیگر از انواع شایع کم‌خونی، کم‌خونی ناشی از کمبود ویتامین‌های ضروری به‌ویژه ویتامین B12 و اسیدفولیک است. این ویتامین‌ها برای تولید گلبول‌های قرمز سالم ضروری هستند و کمبود آن‌ها می‌تواند به کاهش تعداد و کیفیت سلول‌های خونی منجر شود. علل اصلی این نوع کم‌خونی شامل رژیم غذایی ضعیف (به‌ویژه در گیاه‌خواران)، بیماری‌های گوارشی مانند سلیاک یا کرون، مصرف داروهای خاص مثل متفورمین و الکل‌گرایی مزمن است. علائم بیماران ممکن است شامل خستگی، رنگ‌پریدگی، التهاب زبان، بی‌حسی و گزگز دست و پا، مشکلات حافظه و تمرکز و تپش قلب باشد. درمان معمولاً با تزریق یا مصرف مکمل ویتامین B12 و اسیدفولیک و همچنین اصلاح رژیم غذایی انجام می‌شود.

چگونه انواع کم‌خونی را تشخیص دهیم؟

تشخیص کم‌خونی تنها با مشاهده علائم امکان‌پذیر نیست و نیاز به بررسی‌های آزمایشگاهی و پزشکی دارد. اولین قدم انجام آزمایش CBC یا شمارش کامل خون است که تعداد گلبول‌های قرمز، سطح هموگلوبین و هماتوکریت را مشخص می‌کند. اگر نتایج غیرطبیعی باشد، پزشک آزمایش‌های تکمیلی مانند بررسی سطح آهن، فریتین و ترانسفرین برای تشخیص فقر آهن، آزمایش ژنتیک برای بیماری‌های ارثی مانند تالاسمی و داسی‌شکل، و سنجش سطح ویتامین B12 و اسیدفولیک را درخواست می‌دهد. در موارد مشکوک به آپلاستیک، بیوپسی مغز استخوان انجام می‌شود. همچنین برای بررسی اندام‌های داخلی ممکن است سونوگرافی یا تصویربرداری تجویز شود. در نهایت ترکیب نتایج آزمایش‌ها با شرح حال بیمار به پزشک کمک می‌کند نوع دقیق کم‌خونی و بهترین روش درمان را مشخص کند.

جمع‌بندی

کم‌خونی یک بیماری واحد نیست بلکه مجموعه‌ای از اختلالات خونی است که می‌تواند از یک کمبود ساده آهن یا ویتامین شروع شود و تا بیماری‌های ژنتیکی پیچیده مانند تالاسمی یا کم‌خونی داسی‌شکل ادامه یابد. شناخت علل و علائم هر نوع کم‌خونی، انجام آزمایش‌های دقیق و شروع درمان مناسب می‌تواند از بروز عوارض جدی مانند مشکلات قلبی، عفونت‌های مکرر یا اختلال در رشد کودکان جلوگیری کند. بهترین راه پیشگیری از کم‌خونی، داشتن یک رژیم غذایی متعادل، انجام چکاپ‌های منظم و در صورت لزوم مصرف مکمل‌های ضروری تحت نظر پزشک است. در صورتی که علائمی مانند خستگی مداوم، رنگ‌پریدگی یا تنگی نفس دارید، مراجعه سریع به پزشک و انجام آزمایش خون می‌تواند زندگی شما را از عوارض این بیماری محافظت کند.

سوالات متداول